سابقۀ نا= 605; و افسانۀ «آرش» در ادبیات فارس= 40;

قدیم‌ترین مأخذی که از «آرش» در آن ی&#= 1575;د شده «یَشتِ هشتم» در «کتاب اوستا&raq= uo; است که به «تیریَشت» نیز مشهور است. بند ششم ا&= #1586; این یَشت به تیری اشاره م= 740;‌کند که «آرش» از کوه «اَیریو خشَوثه» [1] به کوه «خوَنوَنت» [2] پرتاب کرد.

نام این پهلوان به زبان اوستای= 40; «رخشه» [3] و همر= ;اه با صفات «تیز تیر» [4] و «تیز تیرترینِ ای= 85;انیان» [5] از او یاد شد = 7; است.

چنین می‌نما= 40;د «افسانۀ آرش&raq= uo; در زمان تدوی= 606; «تیر یشت»، همچون بسیار= 40; از افسانه‌ه= 75;ی دیگر که در یشت‌های اوستا آمده، به‌حدی زبانزد و برا= 740; مردم آشنا بوده و مورد تمثیل قرار م= 740;‌گرفته که تنها اشار= 607;‌ای به آن برای شنونده کفای= 78; می‌کرده است.

از «آرش» در «ادبیات پهلوی» نشان بسیاری برجا= 40; نمانده است. تنها در رسال= 728; «ماهِ فروردین‌، روز خرداد» آمده است که: در روز خرداد (روز ششم) از ماه فروردین= 48; «منوچهر» و «ایَرش شیبا= 11; تیر» [6] زمین [ایران] را از افراسیاب بازپس گرفتن= 83;.

بیشترین اطلاعات ما د= 585; بارۀ این چهر= 728; افسانه‌ای برگرفته از کتاب‌های عر= 76;ی و فارسی سده‌= 607;ای نخستین هجری است که در بارۀ تاریخ و فرهنگ ساسان= 40; نوشته شده است.

«آرش»، در «تاریخ طبری&raq= uo; و همچنین در «کامل‌التو= 5;ریخِ ابن اثیر» به شکل «ایرش»، = 608; در «مجمل‌ال= 78;واریخ و القصص» به صورت «آرش شواتیر» آمد= 07; است.

«شباطیر» یا «شواتیر» برگرداندۀ صورت پهلوی و خود ترجمۀ صف= 578; «تیز تیر» از زبان اوستای= 40; است. در مأخذ دیگر «ایرش»، «اž= 5;ش» و «آرش» ذکر شده است.

داستان و زمان تیر اند= 575;ختن «آرش» در روایت‌های مختلف

داستان تیراندازی «آرش» نیز با= 586; از روی منابع اسلامی بر ما آشکار می‌شو= 83;. در بارۀ این افسانه میان نویسندگان این دوره اتف= 575;ق رأی هست مگر در چند مورد از جزییات که تفاوت‌هایی به‌چشم می‌خ= 08;رد.

در رسالۀ پهلوی «ماه فروردین روز خرداد» و در همۀ منابع اسلامی دیگر= 48; واقعۀ تیراندازی «= 70;رش» زمان «منوچهر» ذک= 85; شده؛ در «غرالسیر» ا= 05;ا این رویداد ب= 607; زمان «زَو» پسر «طهماسب&raq= uo; منسوب شده است. بر اساس این منابع، شرح واقعۀ کمانگیری «آرش» چنین است:

پس از آن‌که افراسیابِ تورانی، منوچهر پیشدادی را د= 585; طبرستان محصور کرد، سرانجام هر د= 608; به صلح گراییدند و منوچهر از افراسیاب درخواست کرد به اندازۀ یک &#= 1578;یر پرتاب، از خاکِ او را به وی برگرداند. افراسیاب ای= 06; درخواست را پ= 584;یرفت.

فرشته‌ای که نامش در «آثارالباق®= 0;ه»، «اسفندارمذ&raqu= o; یاد شده است، حاض= 585; شد و به منوچهر امر کرد که تیر و کمان خاصی بس= 575;زد.

بنا بر روایت «غررالسیر» = 70;وب و پر و پیکانِ این تیر و کمان هر کدام از جنگل و عقاب و معدن معینی تهیه شد. چون تیر و کمان آماده ش= 583; به «آرش» که تیرانداز ماهری بود دستور دادند تیری بیفکند.

بنا بر روایت «بیرونی»، «آرش» برهنه شد؛ تن خود را به مردم نشان داد و گفت: «بنگرید که ت= 606; من عاری از هر جراحت و بیما= 585;ی است، لیکن پس از افکندن ای= 606; تیر نابود خواهم شد.» پس بی‌درنگ کما= 06; را کشید و خود پاره پاره شد.

روز و محل پرتاب تیر کج= 575; بود؟

در بارۀ روز انداختن تیر= 48; دو روایت در دست است. یکی روایت رسالۀ پهلوی «ماه فروردین روز خرداد» و روایت دیگری که در «آثار الباقیه» و «زین‌الاخب= 5;ر» آمده است.

بنا بر روایت نخست، آرش، د= 585; روز ششم از ماه فروردین تیر خود را افکند. در روایت «آثار الباقیه» ای= 06; رویداد در رو= 586; سیزدهم از تیرماه (که مطابق با جشن تیرگان کوچک است) اتفاق افتاده و روز= 740; که خبر جای فرود آمدن تی= 585; را آوردند رو= 586; چهاردهم تیر (&#= 1585;وز گوشی یا تیرگ= 575;ن بزرگ) بوده است.

جایی که «آرش&ra= quo; تیر خود را از آن‌جا پرتاب کرد، در کتاب «اوستا» کوه &la= quo;اَیریو خَشوثه» است که جای آن‌را به درستی نمی= 204;توان معین کرد. در مأخذ اسلامی چند مبدأ متفاوت برای افکنده شدن تیر ذکر شده است. از جمله: بنا بر قول «طبری» و «ثع= 575;لبی مرغنی» و «مقدسی» و «ابن‌اثیر» تیر از (طبرستان)؛ بنا بر «بیرونی» و «= 711;ردیزدی» از (کوه رویان)؛ و بنا بر «مجمل‌ال= 78;واریخ» از (قلعۀ آمل)؛ بنا بر «بلعمی» از (کوه دماوند) و بنا بر قول «فخرالدین اسعد گرگانی&raq= uo; از (ساری) پرتاب شده است.=

مدت پرواز و محلِ فرود تی= 585;ِ «آرش» بنا به روایات

پس از پرتاب تیر، خداوند باد را فرمان داد تا تیر «آرش» را از «کوه رویان» بردارد و به اقصای خراسان، میا= 06; «فرغانه» (اح= 578;مالا فرخار) و «طبرستان» (ظاهرا طخارستان یا طالقان در افغانستان کنونی) برسان= 583;. تیر رفت و بر درخت گرودی تناوری نشست.

بنا به روایت «ثعالبی»، این تیر که «افراسیاب» بر آن نشانه‌= 575;ی از خود نهاده بود در هنگام طلوع آفتاب رها شد و از «طبرستان» ب= 07; «بادغیس» رسید. همین که نزدیک به فرو= 583; آمدن بود به فرمان خداون= 83; فرشته‌ای (بنا بر روایت «بیرونی» و «مقدسی»، با= 83;) آن تیر را به پرواز در آور= 583; تا به زمین «خُلم» در «بلخ» رسید و آن‌جا در محل= 740; به‌نام «کوزین» ( تصحیف گَوزبُن، که = 575;حتمالا ناحیه‌ای اس= 78; میان گَوزگا= 06; و جیحون) به هنگام غروب آ= 601;تاب فرود آمد. سپس تیر را از «خُلم» به «طبرستان»، نزد افراسیا= 76; باز آوردند؛ = 608; بدین‌سان مر= 86; «ایران» و «ت= 608;ران» معین شد.

در باب محل فرود آمدن تی= 585; اختلاف مناب= 93; بیشتر است. در &= laquo;اوستا» تیر «آرش» به کوه «خوَنوَنت» می‌رسد. «مینورسکی» احتمال می‌د= 07;د که این نام با کوه «هَماوَن» ک= 07; در «شاهنامه&raq= uo; و «ویس و رامی&#= 1606;» آمده و ظاهرا یکی از قله‌ه= 575;ی خاوری رشته کوه‌های شما= 04; خراسان در حوالی ناحیۀ «هریرود» اس= 78; برابر باشد.

در «مجمل‌ال= 78;واریخ»، محل نشستن تی= 585; «عقبۀ مزدوران»، م= 40;ان نیشابور و سرخس، ذکر شد= 607; است.

بعدها که مرز ایران از سوی حجیون توسعه یافت در باب جغرافیای ای= 06; افسانه نیز تغییرات= 40; با وضع زمان پیش آمد. به عن&= #1608;ان مثال: در «ویس و رامین» که ا&#= 1589;ل اشکانی دارد = 608; نیز در «تاری= 582; طبرستان مرعشی»، تیر آرش به «مرو» &#= 1605;ی‌رسد.

سرانجام «آرش»، پس اž= 6; پرتاب تیر

نخست اینکه بدانیم «آرش کمانگیر» هم= 75;ن «کیارش» که د= 585; شاهنامه آمد= 07; نیست. «کی‌آر= 588;» از خاندان «کیانیان»، = 08; نامش در «اوس= 578;ا» به‌صورت «کَوی ارشَن&raq= uo; آمده است. او نوادۀ «کیقب= 75;د» و برادر «کیکاووس» بود و همان «آرش» است که فرودسی، اشکانیان را از نژاد او می&#= 8204;داند.

«آرش کمانگیر»، ب= 06;ا بر روایت «ثعالبی»، «مرعشی» و «بیرونی» پس از رها کردن ت&#= 1740;ر بی‌درنگ جان می‌دهد؛ در «تاریخ طبری = 608; طبقات ناصری&raq= uo; اما آمده که «آرش» پس از آن به ریاست تیراندازان = 05;نصوب می‌شود.

در پشت سکه‌ه= 575;ی اشکانی که به= 204;دست آمده تمثال مردی کمان در دست نقش بسته است که اهل تحقیق بر این نظرند این نق= 588; با تیرانداز= 40; «آرش» ارتبا= 91; دارد.

«آرش» در ادبیات معاص= 85;

به خلاف اکثر مضامین ادبی عهد باستان ک= 607; ادب فارسی در= 740; به میراث برد= 548; «داستان آرش&raq= uo; نه در ادبیات حماسی و عاشقانۀ فارسی آمده و نه در ادبیات عامه برجای مانده است.

در حقیقت این داستان در قلمرو ادبیا= 78; فارسی فرامو= 88; شده بود تا آن&#= 8204;که نخستین بار «= 575;حسان یارشاطر» آنR= 04;را در «داستان‌= 07;ای ایران باستان» زند= 07; کرد و معاصرا= 606; او تازه از وجود چنین داستانی آگا= 07; شدند. [سال 1336 شمسی]

از آن تاریخ به بعد، «افسانۀ آرش&raq= uo; زمینه‌ساز آثار نویسندگان و شاعران ایرا= 06; شد و در طی نزدیک به ده سال پس از انت&#= 1588;ار آن کتاب، چها= 585; اثر ادبی بر اساس آن به‌و= 580;ود آمد.

نخستین اثر ر= 575; «ارسلان پوریا» با عنوان «آرش تیرانداز» د= 85; سال 1338 شمسی منتشر کرد پس او از این بابت، پیشکسوت شاعران و نویسندگانی است که به استقبال این افسانه رفتهR= 04;اند.

«آرش تیرانداز» نوشتۀ «ارسلان پوریا» آمیز= 07;‌ای از نظم و نثر و = ادبیات نمایشی بود. کتاب با قصید= 607;‌ای هفتاد بیتی آغاز می‌شود. سپس نمایشنامه‌= 5;ی در یک پرده می&#= 8204;آید؛ و سرانجام داستان به نث= 585; نقل می‌شود. این کتاب، با عنوان «آرش شیوا تیر» در سال 1357، برای بار دوم بازچاپ می‌ش= 08;د.

دومین اثر، ا= 586; «سیاووش کسر= 75;یی» شعری است موزون و بلند به‌نام «آرش کمانگیر». [ + ]
این منظومه ک= 607; مشهورترین سرودۀ کسرای= 40; است، هفته‌ا= 40; پیش از پایان سال به‌ انجا= 605; می‌رسد [23 اسفند 1337] و در سال بعد، اندکی پس از انتشار «آرش تیرانداز» ا= 86; «ارسلان پوریا» منتش= 85; می‌شود.

اثر سوم، داستانی است کوتاه از «نادر ابراهیمی» ب= 75; نام «آرش در ق&#= 1604;مرو تردید» که در سال 1342 در تهرا = 6; چاپ و منتشر می‌‌= 588;ود.

اثر چهارم، ی= 705; مثنوی در بحر رمل، از «مهرداد اوس= 78;ا» است تحت عنوا= 606; «حماسه آرش» که در سال 1344 و د= 585; مشهد چاپ و منتشر شده است.

همچنین در سا= 604; 1340، یک مجلۀ ادبی به‌نام «آرش» در تهران بنیاد گرفت و انتشا= 585; آن هشت سال دوام یافت.

از مجموعۀ ای= 606; آثار، سه اثر «آرش» را منج= 740; ایران از استبداد «افراسیاب» تصویر کرده‌= 75;ند. در داستان «نادر ابراهیمی» اما «آرش» به= 204;علت نداشتن اراد= 28; کافی از انجا= 605; کار خود باز م&#= 1740;‌ماند.

پانویس‌ها:

[1] airyö.khshaotha.
[2] khvanant.
[3] rkhsha.
[4] khshviwi.ishu
[5] khashviwi.ishvatmö airyanäm.

اصل این پژوهش در «دانشنامۀ ایرانیکا» ب= 07;‌چاپ رسیده و به‌ز= 576;ان انگلیسی است. این مقاله به= 204;قلم و تحقیق «احم= 583; تفضلی» است. [ + ]
در فصلناۀ «ر= 607;‌آورد» چاپ آمریکا [ش&#= 1605;اره 72، سال 1384، صفحا= 578; 109 تا 113] ترجمه‌ا&#= 1740; از این مقاله به‌زبان فارسی به‌قل= 05; «حبیب برجیان» منتشر شده که نوشتار بالا= 48; برگرفته و خلاصه‌ای از این ترجمه است.

از چهار اثری که در مطلب بالا نام برد= 607; شد، منظومۀ «آرش کمانگیر» سرودۀ «سیاو= 88; کسرایی» موجود بود و در لینک پایی= 606; به شکل نوشتاری ـ شنیداری در دسترس است.

می‌دانیم که در سال‌های اخیر نمایش‌= 06;امه‌ای نیز با عنوان «آرش» از «به= 585;ام بیضایی» به این آثار اضافه شده است. از بقیۀ آثاری که در این مطلب به آن‌ها اشاره شده اگر خبر یا دست‌یابی دارید، به راوی این حکایت اطلاع دهید؛ یا بفرستید تا ب= 575;زنشر آن‌ها را هم به این مجموع= 607; اضافه کنیم.